We worden willens en wetens ziek gemaakt

Eigen schuld, dikke bult dat je ziek wordt? Had je maar beter dit en beter dat…. We vergeten hierbij, dat we in een omgeving leven die ziekmakend is en waarin ziekmakende multinationals wel erg veel ruimte krijgen. Deze ziekmakende industrieën stippelen nog te vaak de koers van het (inter)nationale gezondheidsbeleid uit. Daarvoor waarschuwt Luc Hagenaars, onderzoeker en universitair docent aan het Amsterdam UMC.

De ziekmakende industrie veroorzaakt een kwart van de sterfte in Europa. We hebben het dan over met name de makers van tabak, alcohol, voedsel en fossiele brandstoffen. Door lobby en sponsoring weten ze bijna alles en iedereen naar hun hand te zetten.

Tata

“We subsidiëren Tata om te overleven. Dat is eigenlijk heel raar”, legt Hagenaars uit. “De drijfveer is voorkomen dat er banen verloren gaan. Maar het is niet logisch om een bedrijf te subsidiëren dat gezondheidsschade veroorzaakt. Net zo vreemd is het idee om de vuurwerkbranche te compenseren voor de verwachte inkomstenderving.”

Tabak

Oorzaak is volgens Hagenaars dat niet de vervuiler betaalt voor de schade die wordt aangericht. Net zomin als dat bijvoorbeeld de tabaksindustrie betaalt voor de gezondheidsschade die zij aanricht. Integendeel. De tabaksindustrie kreeg in het verleden alle ruimte om PR-campagnes op te zetten, waarin roken als stoer wordt afgebeeld, of een bewijs is voor de emancipatie van vrouwen. “Of kijk naar de reclame van Coca-Cola: het drinken ervan zou geluk, vrijheid en blijheid opleveren. Zoals alcohol gezellig en verbindend zou zijn.”

Framing

“Er wordt gewerkt met frames. Dat wil zeggen de manier waarop mensen fenomenen koppelen aan oorzaken of aspecten. Kijk naar obesitas. Dat is heel erg geframed als een “individueel” probleem. Je eet teveel. En minder als probleem veroorzaakt door de industrie die voeding maakt om de omzet te verhogen. Die framing komt nooit op de oorzaak van zo’n epidemie. Wat ik onderzoek is hoe in onze samenleving volksgezondheidsproblemen worden geframed.”

Marketing

Het beeld dat veel problemen individueel zouden zijn, wordt gecreëerd door de PR van industrieën die baat hebben bij dat beeld. Er is een decennialange marketing gaande die erop gericht is volksgezondheidsproblemen te framen als individuele problemen. Zolang de ziekte als gevolg van een verdienmodel van de industrie je eigen individuele probleem is, hoeft de politiek zich er niet mee te bemoeien. Daar gaat het om.”

“De reden waarom iemand ziek wordt hangt vaak samen met hoe de samenleving is ingericht. Een flink deel van die samenleving is ingericht op geld verdienen met ziekmakende zaken.”

Leefstijl

Nou is er de laatste tijd steeds meer aandacht voor leefstijl ter voorkoming van ziekte. Hagenaars is sceptisch. “Beleidsmakers die relatief nieuw zijn op het gebied van gezondheid zijn in het begin heel enthousiast over leefstijlbevordering. Maar gaandeweg blijkt het ingewikkelder dan gedacht. Veel bewijs rond preventie is niet eenduidig en als puntje bij paaltje komt is er vaak weinig politieke steun voor regulering van bepaalde industrieën. Dit gezien de lobby door de ziekmakende industrieën. Leefstijl zou namelijk betekenen dat je ook de politieke economie van multinationals moet aanpakken.”

Zorg

“Plus de preventie is vooral de zorg in getrokken. Het wordt gezien als iets waarmee de zorg mensen moet helpen gezonder te leven. Maar uiteindelijk zijn zorgverleners bezig met mensen met een zorgbehoefte, terwijl leefstijlverandering juist ook gericht zou moeten zijn op gezonde mensen.”

Bereik

“Gezondheidsbevordering is bovendien minder effectief dan gezondheidsbescherming. Bij dat laatste gaat het erom onze lucht en onze voedselomgeving minder ongezond te maken. Gezondheidsbevordering komt niet alleen te laat, maar heeft ook niet het bereik van gezondheidsbescherming. Het gaat immers ook om de aanpak van de ongezonde omgeving.”

Zout, zoet en vet

“We zijn zo geprogrammeerd dat we behoefte hebben aan zout, zoet en vet. Daar zouden we iets aan moeten doen. Maar dan zouden we het moeten hebben over de winstprikkels van de voedingsindustrie. Dat wordt lastig. Want een steeds kleinere groep bedrijven bepaalt wat we eten en drinken.”

Verandering

Hagenaars wijst erop dat veranderingen in de samenleving vaak tot stand komen, doordat allerlei verenigingen en organisaties zich “samenklonteren” rond een gezamenlijke politieke wens en daar voor vechten. Alleen, je ziet dat steeds minder. “Verenigingen raken in het verdomhoekje, er zijn steeds minder vrijwilligers, de vakbonden lopen leeg door verlies aan leden. Dat maakt het lastiger om een sociale beweging te mobiliseren.”

Lobby

Een beweging die moet opboksen tegen de machtige lobby van de multinationals in Brussel. “Dat maakt het voor nationale overheden moeilijk om daar iets tegen in te brengen. We hebben wel een stevige structuur om onze handel te bevorderen, maar niet om onze gezondheid te beschermen.”

Druk

“Het uitoefenen van politieke druk blijft belangrijk om dingen te veranderen. Daarin zou ook een onafhankelijke patiëntenorganisatie als Hartpatiënten Nederland een belangrijke rol kunnen vervullen”, aldus Hagenaars. We worden immers niet gesponsord door de industrie, en lopen daardoor ook niet aan hun leiband. “Politieke druk kan ook op nationaal niveau effectief zijn. Kijk maar naar het aantal rokers, dat nu in ons land veel lager is dan in de jaren ’80. Dat hebben we hier bereikt, ondanks dat overheden op Europees niveau op het gebied van volksgezondheid niet goed samenwerken.”

Tekst: Henri Haenen
Foto: Luc Hagenaars

Dit artikel verscheen eerder in het Hartbrug Magazine.