Stress en het hart: meer met elkaar verbonden dan je misschien denkt

Stress hoort bij het leven. Een volle agenda, onverwachte gebeurtenissen of zorgen om de gezondheid kunnen spanning oproepen. Maar wanneer stress langdurig aanhoudt, raakt het lichaam uit balans. En zeker voor mensen met een hartaandoening is dat niet onschuldig. Hoe werkt stress precies in het lichaam? Hoe reageert het hart? En hoe kun je als hartpatiënt leren omgaan met spanning, acceptatie en soms ook leefstijlverandering?

Stress is een heel natuurlijke reactie van lichaam en geest. Stress kan ontstaan in een periode waarin je wat gespannen bent, zoals tijdens een reorganisatie op het werk, of in aanloop naar een grote gebeurtenis waar je naar uitkijkt of juist tegenop ziet. Deze vorm van stress kan wat langer aanhouden, terwijl je op andere momenten weer korte momenten beleeft van acute stress. Hier gaat het om een plotselinge reactie op een bedreigende of gevaarlijke situatie, zoals wanneer het maar nét goed gaat in het verkeer en je voelt dat je ternauwernood aan een aanrijding bent ontsnapt. Je hartslag gaat dan acuut omhoog, je merkt dat je sneller ademt, op scherp staat en je zintuigen werken over het algemeen beter. Stress die wat één of enkele weken aanhoudt kan zich kenmerken door hoofdpijn, piekeren of een opgejaagd gevoel.

Nuttig

Niet gek, niet erg wanneer het tijdelijk is, maar ook niet het fijnste gevoel op de wereld. Toch kan stress, wanneer het gaat om ‘gezonde spanning’, ons wel degelijk van dienst zijn. Neem dat bijna-ongeluk: een stressreactie kan er nou juist voor zorgen dat je nét op tijd uitwijkt met de fiets. En die spanning in aanloop naar een aanstaande verhuizing of controleafspraak bij de cardioloog, zorgt voor energie, scherpte en focus. Wanneer je gestrest bent, maakt je lichaam namelijk onder andere het stresshormoon cortisol en adrenaline aan. Deze hormonen brengen ons in staat van een vecht-of-vlucht-reactie: ze geven een energieboost die de spieren op scherp stelt en verhogen de hartslag en de bloeddruk.

Langdurige stress

Die vecht-of-vluchtreactie is dus een slim overlevingsmechanisme van het lichaam. Het dient een doel, zolang het lichaam daarna maar weer in de standaardmodus gaat. Problemen ontstaan echter wanneer het systeem niet meer tot rust komt. Want waar adrenaline en cortisol bedoeld zijn voor kortdurende actie, zijn ze niet gemaakt om weken- of maandenlang verhoogd aanwezig te zijn in het lichaam. Als het lichaam voortdurend in staat van paraatheid blijft, krijgt het nauwelijks gelegenheid om te herstellen. De hartslag blijft hoger, de bloeddruk blijft hoger en het lichaam verkeert als het ware continu in een lichte alarmfase. Voor iemand met een gezond hart is dat al belastend, maar voor hartpatiënten kan dit extra risico’s met zich meebrengen.

Fysiologische gevolgen

Chronische stress vraagt namelijk voortdurend iets van het cardiovasculaire systeem. Het hart moet harder werken en de bloedvaten staan onder druk. Daarbij ontstaan meer ontstekingsreacties in het lichaam en een verstoring van het zenuwstelsel. Dat is misschien wat abstract en niet direct voelbaar, maar de gevolgen kunnen serieus zijn. Die gevolgen leiden ten eerste tot veel ongemak: regelmatig ontstaan klachten als hartkloppingen, hoge cholesterolwaarden, een slechte nachtrust, een somber gevoel, hoofdpijn en maagklachten. Echter, in nog serieuzere gevallen kunnen de fysiologische gevolgen van stress zelfs leiden tot een hartinfarct, bijvoorbeeld doordat slagaderverkalking optreedt.

Gebroken hart-syndroom

In een enkel geval is het de stress zélf die tot acuut hartfalen leidt. Het gaat dan om een aandoening die bekendstaat als het gebroken hart-syndroom. Zo’n twee tot drie procent van de mensen met klachten van een hartinfarct, wordt volgens de Hartstichting gediagnosticeerd met dit syndroom. Bij mensen met dit syndroom leidt stress tot verzwakking van de hartspier, meestal vooral bij de linkerhartkamer. Het gevolg is dat het hart het bloed in het lichaam minder goed rondpompt. Meestal ontstaan klachten die lijken op de symptomen van een hartinfarct: pijn op de borst en moeite met ademhalen. Toch loopt het meestal goed af: bij het gebroken hart-syndroom herstelt de hartspier zich doorgaans vanzelf of met behulp van medicatie binnen twee tot vier weken. Er is, in tegenstelling tot bij een daadwerkelijk hartinfarct, geen sprake van vernauwingen of verstoppingen van de kransslagaders. Opvallend: zo’n 90 procent van de mensen met een gebroken hart-syndroom is vrouw. In de meeste gevallen gaat het om vrouwen tussen de 50 en 60 jaar. De belangrijkste verklaring daarvoor is de daling van de oestrogeenproductie na de overgang. Het hormoon oestrogeen fungeert als beschermer van het hart tegen al te veel stresshormonen.

Leefstijl

Stress kan leiden tot veranderende leefstijlkeuzes. Dat valt natuurlijk goed te verklaren: wie gespannen is, gaat op zoek naar zoveel mogelijk comfort, of naar troost. Sommige mensen vinden die troost bijvoorbeeld in een sigaret. ‘Even ontstressen’, wordt dan gedacht, terwijl het Trimbos-instituut benadrukt: zo werkt dat niet. Roken wakkert stress juist aan. De organisatie stelt: ‘Bij roken komt nicotine het lichaam binnen. Als iemand vaker rookt, raakt het lichaam gewend aan de nicotine. Wanneer er een tijdje niet wordt gerookt, zorgt het tekort aan nicotine voor een onplezierig gevoel (ontwenningsverschijnselen). Dat voelt als stress. Door te roken verdwijnt het onplezierige gevoel voor een korte periode. Totdat het nicotinepeil weer daalt en de roker opnieuw last krijgt van ontwenningsverschijnselen.’

Emotie-eten

Ook eten en/of drinken kunnen als troostrijk worden ervaren wanneer je gestrest bent. En dan idealiter niet een bord broccoli of een glas water, maar liefst een zak chips, een reep chocola en voor sommigen wellicht een glas wijn. Ook dit valt goed te verklaren. Cortisol is een beruchte aanjager van de zoete en vette trek. Wanneer het stresshormoon wordt aangemaakt, wordt de energiebehoefte groter en gaan we op zoek naar voedingsmiddelen om in die behoefte te voorzien. Snelle suikers en vetten lonken dan, en bovendien wordt ook nog eens het gelukshormoon dopamine aangemaakt wanneer we bijvoorbeeld een chocoladereep eten. Helaas is dat geluk en die troost maar van korte duur: emotie-eten maakt niet gelukkig of daadwerkelijk minder gestrest. Het beloningsgevoel is maar tijdelijk en bovendien zijn er, zeker voor hartpatiënten, gezondheidsnadelen wanneer de grip op een gezonde leefstijl uit het zicht verdwijnt.

Alert op signalen

Het is dus belangrijk tijdig te signaleren wanneer je aan jezelf merkt dat je aan het reageren bent op de stress in je lijf. Dit terwijl stress natuurlijk heel normaal en ook begrijpelijk is, zeker als hartpatiënt. Een diagnose brengt nu eenmaal onzekerheid met zich mee, en het is voor velen zoeken naar acceptatie van hun nieuwe gezondheidssituatie. Sommige mensen worden voorzichtiger met bewegen, anderen maken zich zorgen over de toekomst of zijn voortdurend alert op signalen van hun lichaam. Dat is een begrijpelijke reactie. Toch speelt acceptatie een belangrijke rol in het beperken van stress. Acceptatie betekent niet dat je een hartaandoening leuk moet vinden of dat je er geen verdriet of frustratie over mag voelen. Het betekent dat je leert omgaan met een nieuwe werkelijkheid en je energie niet uitsluitend richt op wat niet meer kan, maar ook op wat nog wél mogelijk is. Veel mensen merken dat juist die omslag rust geeft. Niet omdat alle zorgen verdwijnen, maar omdat de mentale strijd tegen de situatie afneemt.

Voorkomen kan niet

Dat betekent niet dat stress volledig voorkomen kan of moet worden. Een leven zonder spanning bestaat niet. Wel kun je leren om stress eerder te herkennen en beter op te vangen. Regelmatig bewegen, voldoende slapen in een zo vast mogelijk ritme, sociale contacten en ontspanning helpen het lichaam om na een periode van spanning weer terug te keren naar een gezonde modus. Het zijn juist de kleine veranderingen die daarbij verschil kunnen maken. Een wandeling, een gesprek met een familielid of vriend, een hobby: het zijn eenvoudige manieren om het stresssysteem af en toe uit te schakelen. Juist voor hartpatiënten is het belangrijk om niet alleen aandacht te besteden aan bloeddruk, cholesterolwaarden en medicatie, maar ook aan mentale gezondheid en het hele ‘patiënt-zijn’ juist even los te laten. Het hart en het hoofd zijn immers nauw met elkaar verbonden. Goed zorgen voor het één betekent vaak ook goed zorgen voor het ander.

Tekst: Yara Hooglugt

Dit artikel verscheen eerder in het Hartbrug Magazine.